स्थलांतरात रुतून बसलेलं ‘कायाचक्र’…..

समीर गायकवाड

वय झाल्यामुळे थोराड वाटणारी वेश्या तिच्या लचके तोडलेल्या देहाची कातडी ढिली झाल्यावर कशी जगते याचं एक अलिखित शास्त्र आहे. मेकअपने चेहरा झाकण्याची मर्यादा संपल्यावर टवाळकीचा विषय होणाऱ्या अशाच एका वयस्क वेश्येच्या जीवन-प्रवासाची, जीवनार्थाच्या स्थलांतराची ही गाथा आहे. अभागी निर्मलेची ही दास्तान कोणत्याही संवेदनशील व्यक्तीच्या पापण्या ओलावणारी अशी आहे…..

 

१९८०-८१चं साल असावं. लखनौपासून सत्तर किमी अंतरावरल्या नटपुरवा गावातून पाच किशोरवयीन मुली एका संध्याकाळी पळून लखनौला आल्या. तिथून गोरखपूर-मुंबई रेल्वेनं विनातिकीट प्रवास करून तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळच्या सुमारास त्या मुंबईला आल्या. त्या व्हीटीला उतरल्या खऱ्या पण इथून पुढं काय करायचं आणि कुठं जायचं हेच त्यांना ठाऊक नव्हतं. आपल्या गावात राहिलो, तर आपल्याला वेश्याव्यवसाय करावा लागेल आणि आयुष्यभर त्याच्या नरकात सडत जगावं लागेल, याची त्यांना कल्पना होती. त्या पाचही जणी जिवलग मैत्रिणी होत्या, एकमेकींसाठी त्या जीव द्यायला तयार होत्या. ही त्यांची एकमेव जमेची बाजू होती. रेल्वेतून उतरल्यानंतर बराच वेळ त्या प्लॅटफॉर्मवर बसून होत्या.

खाण्यापिण्याच्या सर्व जिनसा प्रवासात संपून गेल्या होत्या. दोन दिवसांपासून अंघोळ नव्हती. सकाळपासून पोटात काही नव्हतं. भुकेनं जीव व्याकूळ झाला होता. त्यातल्या एकीला घरची आठवण येत होती. तर एकदोघींना आईची, बहिणीची आठवण येऊ लागली होती. जवळ पैसाअडका काहीच नव्हता. कुठंतरी मिळेल ते काम करून आधी पोटाला घातलं पाहिजे या विचारावर त्यांची सहमती झाली. मनात भीती दाटून आलेली, काम मिळालं नाही तर पुढे काय होईल, कसा निभाव लागणार, एवढं मोठं अजस्र रेल्वे स्टेशन त्यांनी कधीच पाहिलं नव्हतं. त्यामुळे त्यांचा पहिला तासभराचा वेळ तर भोवतालच्या निरीक्षणात गेला. चौदा ते सोळा वयोगटांतल्या भेदरलेल्या त्या मुलींना पाहून रेल्वे पोलिसांच्या ऑन ड्युटी पथकातल्या पोलिसाला शंका आली. तो दुरूनच त्यांच्याकडे पाहू लागला.

त्या मुलींच्या घोळक्यातल्या एका मुलीचं लक्ष त्या पोलिसाकडे गेलं. पोलिसांनी धरून नेलं, तर आपल्याला जेलमध्ये घातलं जाईल अशी भीती त्या भाबडया जिवांना वाटू लागली. आपल्या घरी कळवलं तर घरातले लोक चामडी सोलून निघेपर्यंत मारतील, याची त्यांना खातरी होती, त्यामुळे घरी परत जाण्याचा बेत रद्द करून त्या तिथंच बसून होत्या. गस्तीच्या पोलिसाला जरा संशय आला त्यामुळे उठून तो मुलींजवळ येऊ लागला तसं त्यांचं धाबं दणाणलं. त्यांच्या अंगाचा थरकाप उडाला. पोलीस आपल्याकडेच येतो आहे, हे पाहून त्यांतल्या दोन मुली मागचापुढचा कोणताही विचार न करता पाय नेतील तिकडे तर्राट पळत सुटल्या. त्यांना पळताना पाहून पोलिसानं शिटी वाजवली, पण तोवर त्यांनी बाहेरचा रस्ता गाठला होता.

बाहेर सगळीकडे दिव्यांचा झगमगाट होता आणि वेगानं जाणाऱ्या गाड्यांची रेलचेल होती. जिकडे गर्दी कमी वाटली तिकडे त्या दोघी पळत सुटल्या. एवढा वेळ स्टेशनच्या आवारात सावज हुंगत फिरत असलेल्या आसिफची पारखी नजर त्या पळणाऱ्या मुलींवर पडली. त्यांचे मळलेले कपडे, पिंजारलेले केस आणि घाबरून पांढरे पडलेले चेहरे बघून काय ओळखायचं ते त्यानं बरोबर ओळखलं. त्यांच्या मागे पळत गेलो, तर त्यांचा आपल्याबद्दल गैरसमज होईल हे त्यानं ताडलं आणि टॅक्सी पकडून त्यांच्या विरुद्ध दिशेनं समोरून यायचं असं ठरवून तो त्यांच्या पाठलागावर निघाला. अवघ्या काही मिनिटांत तो त्यांच्या समोरच्या दिशेला आला. टॅक्सीवाल्यास काही वेळ बाजूला थांबायला सांगून तो खाली रस्त्यावर उतरला. समोरून पळत येणाऱ्या मुलींना हातानंच अडवत तो म्हणाला, “डरो मत पुलिस से भागोगी तो पुलिस पीछा करते रहेगी… इस से अच्छी बात तो ये होगी अगर तुम दोनो मेरे साथ आओगी तो मै तुम्हे महफुज जगह पे छोड सकता हुं..” पोलिसापेक्षा याच्याबरोबर गेलेलं बरं, जे काय होईल ते होईल या विचारानं त्या राजी झाल्या. सडकेच्या कडेला उभ्या केलेल्या टॅक्सीत त्यानं त्या दोघींना घेतलं.

काही अंतर जाताच त्यानं एका हॉटेलजवळ टॅक्सी थांबवली, त्यांना पोटभर खाऊपिऊ घातलं. तोपर्यंत त्यानं त्यांची काहीही चौकशी केली नाही. पण ह्या पोरी आपल्याला काही हजार कमवून देऊ शकतात आणि बऱ्याच दिवसांपासूनची आपली तंगी दूर होऊ शकते, हे त्यानं ओळखलं होतं. पोरींचं खाऊन झाल्यावर त्यानं टॅक्सी चर्नीरोडकडे नेण्याचं फर्मान सोडलं. मग मात्र मुलींना विश्वासात घेऊन त्यांची बारीक चौकशी त्यानं सुरू केली. आईवडील, नातेवाईक, मित्र, शाळा अशी माहिती विचारली. ह्या भल्या माणसानं आपल्याला पोलिसांपासून वाचवलं, आपल्याला खाऊपिऊ घातलं याचं त्यांना समाधान वाटलं होतं. तरीही सगळं खरं सांगितलं तर आपण पुन्हा पोलिसांच्या हवाली केले जाऊ शकतो, हे ओळखून त्या दोघी जणी त्याच्या प्रश्नांची काही खरी तर काही खोटी उत्तरं देऊ लागल्या. नावं मात्र त्यांनी खरी सांगितली, ‘ये मेहर है और मै निर्मला’ मनाशी आडाखे बांधत असिफनं अखेरचा प्रश्न विचारला, ‘बेटा तुम्हारा गांव कौनसा है?’ या प्रश्नावर त्या दोघींनी चमकून एकमेकींकडे पाहिलं….

दरम्यान इकडे स्टेशनवर सापडलेल्या त्या तीन अल्पवयीन मुलींची रेल्वेपोलीस कसून चौकशी करत होते. खोदून-खोदून माहिती विचारत होते. पण बावरलेल्या मुली फक्त हमसून-हमसून रडत होत्या. त्यांना बोलायचं सुचत नव्हतं. आपल्यासोबत आलेल्या आपल्या दोन मैत्रिणींचं पुढं काय झालं असेल, या विचारानं त्यांच्या काळजाचं पाणीपाणी झालं होतं. आता पोलीस आपल्याला काहीतरी मोठी शिक्षा करणार या भीतीनं त्यांची आधीच गाळण उडाली होती. महिला पोलिसांनी त्यांचा ताबा घेतल्यावर त्यांना आधी खायला-प्यायला दिलं. त्यांना विश्वासात घेतलं आणि मग हळूच त्यांच्या गावाचं नाव विचारलं. त्यांच्यातली एक जण लगेच उत्तरली, ‘हम नटपुरवासे है। संदील के पास हायवे पे गांव है हमारा. ..’ पोलिसांनी गावाचा पत्ता कळल्यावर त्यांनी सगळी माहिती काही तासांत काढली. किती जणी आल्या होत्या, कुठून निघाल्या आणि कसा प्रवास केला होता, इथंपासून ते गाव कशासाठी सोडावं लागलं याची सर्व माहिती त्यांनी मिळवली. या मुलींनी दिलेल्या माहितीवरून पळून गेलेल्या दोन मुलींचं वर्णन, नाव, गाव पत्ता मुंबई पोलिसांच्या हेडक्वार्टरला कळवून रेल्वे पोलिसांनी आपलं कर्तव्य पार पाडलं.

रोज डझनावारी ‘मिसिंग’च्या तक्रारी जिथं येतात, तिथं अज्ञात मुलींच्या मिसिंगची तक्रार फार मोठी नव्हती. मुलींचं हरवणं ही काही फार मोठी बाब नव्हती. त्या तक्रारींचा निपटारा करणाऱ्या पोलिसाकडे मुलींची वेशभूषा, चेहरेपट्टी आणि मूळ पत्त्याची माहिती जमा झाली होती. त्या मुलींची नावं खरी का खोटी हे जिथं माहीत नाही, तिथं पत्ता खरा की खोटा हे कळायला मार्ग नसतो हे एचक्यूच्या पोलिसांना चांगलं ठाऊक होतं. तरीही त्यांनी सवयीप्रमाणे बारकाईनं नावगाव वाचलं – ‘निर्मला यादव आणि मेहेर सरीन, राहणार नटपुरवा, तेहसील – संदील, जिल्हा हरदोई उत्तर प्रदेश !’ गावाच्या नावापाशी पोलीस जरा अडखळले. त्याचं कारणच तसं होतं.

नटपुरवा हे गाव युपीच्या हरदोईमधल्या संदील तालुक्यातलं एक छोटंसं गाव जरी असलं, तरी पोलिस रेकॉर्डला त्याची वेगळी ख्याती होती. पाच हजार लोकवस्तीच्या या गावाचा वेश्याव्यवसायाचा चारशे वर्षांचा इतिहास आहे. या गावातल्या अनेक मुलांना आपल्या वडिलांचं नाव माहिती नाही. अनेकांना आडनावं नाहीत. इथं लोक येतात मौजमस्ती करून एखादीच्या गर्भात आपल्या वासनेचं बीज रोवून जातात. कधी-कधी वेगळ्या प्रलोभनातून गर्भधारणा राहते तर कधी फसवणुकीतून तर कधी नजरचुकीनं! ७० आणि ८० ह्या दशकांत इथल्या अनेक स्त्रियांना मुंबई, दिल्ली, कोलकता इथं नेऊन विकण्यात आलं होतं. ८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात अनेक कुमारवयीन मुलींनी धंद्याच्या भीतीनं पलायन केलं होतं. काही लोकांनी तर हा पिढीजात व्यवसायच बनवला आहे, पण त्यांची संख्या कमी आहे. नटपुरवा गावातली बाई म्हणजे तिला रस्त्यावर वा उकिरड्यावर नेऊन भरदिवसा ओरबाडलं तरी चालतं अशी तिथं ख्याती. यामुळे या गावाची नोंद मोठ्या शहरांतल्या पोलीस रेकॉर्डवर विनासायास झाली होती. मुली नेमक्या कुठं गेल्या असतील याचा काहीसा अंदाज पोलिसांना आला, पण अशा शेकडो हजारो फायली त्यांच्यापुढे असल्यानं त्यांनी ठरवलेल्या क्रमानुसार आपला तपास सुरू ठेवला…

असिफनं चर्नी रोडला त्याच्या चाळीतल्या घरात त्या दोघींना नेलं. त्याच्या त्या कुबट अजागळ खोलीत त्या दोघींना कसंसंच वाटलं. तिथल्या भिंतीवरचे उत्तान फोटो आणि जागोजागी अस्ताव्यस्त पडलेले कपडे, तुटलेली ट्रंक, कापूस बाहेर निघालेली गादी अन्‌ सगळ्या खोलीत भरून राहिलेला उग्र दर्प यांमुळे तिथं मळमळायला होत होतं. ‘थोडा वेळ बाहेर जाऊन येतो मग माझ्या बहिणीकडे तुम्हांला सोडून येतो, तिथं तुम्हांला बरं वाटेल. जीव लागेल.’ असं त्यांना सांगून आसिफ तडक कामाठीपु-यात लाजवंतीकडे आला. युपी-बिहारच्या बायका पोरी तिच्याकडे मोठ्या संख्येनं होत्या.

‘एकदम कोरा माल आहे….. शेट लोकांना फोन लावून बोली लावशील तर पैशाचा पाऊस पडेल…. अस्सल युपीच्या काळजातला रानमेवा आहे….बोल मला किती देणार?….अजून नथ उतरलेली नाही … बहोत साल काम आयेंगी, रसीली है!’ आसिफच्या बोलण्याला न भुलता लाजवंतीनं नेहमीप्रमाणे घासाघीस सुरू केली. पाच हजारांना सौदा ठरला. एक पोरगी लाजवंतीकडे आणि एक कम्मो उर्फ कमलाला देण्याचं नक्की झाझं. रात्री उशिरपर्यंत ‘पार्सल’ आणून देतो असं सांगून असिफ तिथून निघाला. लाजोनं शंभर रुपये सुपारी म्हणून असिफला दिले होते, त्या पैशातूनच त्यानं वाटेत दारू ढोसली, मनसोक्त मटण खाल्लं आणि सिगारेट फुकत रात्री उशिरा घराकडे निघाला. घर जवळ येताच सिगारेट टाकून कपडे नीटनेटके करून दाराची कडी उघडून तो आत शिरला. असिफ निघून गेल्यानंतर प्रवासानं आणि मानसिक त्रासानं थकलेल्या दोन्ही मुली झोपी गेल्या होत्या. त्या दोघींकडे पाहून खरं तर असिफच्या वासना अनावर झाल्या होत्या, पण लाजवंतीचा रासवट चेहरा समोर येताच त्यानं स्वतःला आवर घातला. त्यानं मुलींना हलकेच जागं केलं. चला मावशीच्या घरी जायचं आहे, असं सांगत त्यानं त्या दोघींना जागं केलं. टॅक्सी करून ते तिघं कामाठीपु-याच्या दिशेनं रवाना झाले. टॅक्सीत बसल्या-बसल्या त्या दोघी पेंगत होत्या. त्यांना असिफचं बोलणं खरंच वाटलं होतं. आपल्या ताटात काय वाढून ठेवलं आहे, याची त्यांना जरासुद्धा कल्पना नव्हती.

जवळपास मध्यरात्र झाली होती. टॅक्सीच्या ब्रेकच्या आवाजानं त्या दोघी जाग्या झाल्या. असिफ त्यांना घेऊन घाईघाईनं झपाझप पावलं टाकत अकराव्या गल्लीतल्या लाजवंती राहत असलेल्या तीन मजली कुंटणखान्यात आला. रात्र खूप झाली असली, तरी झिंगलेली हेलकावे खात गुणगुणत जाणारी तुरळक माणसं अजूनही ब-याच प्रमाणात होती. त्या दारुड्यांचा वास, खोल्यांतून येणारे उस्मरणारे आवाज, अधूनमधून येणारा लहान मुलांच्या रडण्याचा आवाज, अजून एकही गि-हाईक न आल्यामुळे ताटकळत उभी असलेली उमर ढळलेली एखादी-दुसरी बाई, हवेत विरत चाललेली सिगारेटची धूम्रवलयं, सिनेमाची फाटलेली पोस्टर्स, जागोजागी लालभडक पिचका-या मारलेल्या भिंती, पायाखाली येणारी सिगारेटची थोटकं आणि दारूच्या रिकाम्या बाटल्या, वा-यावर उडणा-या रिकाम्या प्लॅस्टिकच्या कॅरीबॅग अन्‌ कागदाचे तुकडे, इतस्ततः वाळत घातलेले विटून गेलेले कपडे, एखाद्या खोलीतून येणारा स्टोव्हचा आणि त्यावर रटरटत असलेल्या डाळीच्या आमटीचा आवाज अशी नानाविध आवाजदृश्यं एकत्र येऊन त्या परिसराला एक वेगळंच रूप प्राप्त झालं होतं.

दोन्ही पोरी आता जराशा घाबरल्या होत्या कारण त्यांच्या गावाकडे अगदी असंच वातावरण नसलं तरी अशा प्रकारची घरं आणि अशी माणसं शिगोशीग होती. पण असिफवर त्यांचा भरवसा असल्यानं त्या काहीही न बोलता निमूटपणे त्याच्या मागे चालल्या होत्या. वाटेत जिना चढताना दुसर्‌या मजल्यावरची एक बाई निर्मलाकडे बघून विक्षिप्त नजरेनं हसली अन्‌ तिनं जोरात टाळी वाजवली. असिफनं तिला जोरात शिवी हासडली, तेव्हा निर्मला जरा सावध झाली. पण तोवर फार उशीर झाला होता. पुढच्या खोलीत दार उघडून लाजवंती त्यांची वाट बघत उभी होती. तिनं त्या दोघींना आपल्या पोटाशी कवटाळून घेतलं. त्यांचे मुके घेतले. त्यांना तिच्या खोलीत घेऊन गेली. काही वेळानं बाहेर येऊन तिनं आधी असिफचा हिशोब चुकता केला. कम्मो काही क्षणांतच तिथं आली. तिनं तिच्या हिश्शाचे पैसे लाजोला दिले. कम्मो ही लाजोची सख्खी लहान बहीण होती. पण तिथल्या व्यवहारात नातंबितं काही न बघण्याचा रिवाज दोघीही कटाक्षानं पाळत असत.

कम्मोनं पैसे देताच लाजवंती तिच्या खोलीपाशी तिला घेऊन गेली. खोलीत आल्यावर पाचच मिनिटांत त्या दोघीही झोपी गेल्या होत्या. त्यांना लाजोनं जागं केलं. ‘देखो बेटा अपना घर बहोत छोटा है ना इस लिये एक गुडीया को छोटी आंटी के साथ रहना पडेगा’ असं म्हणत-म्हणत तिनं मेहेरला कम्मोच्या हवाली केलं. डोळे चोळत-चोळत ती चौदा वर्षांची कोवळी पोर रात्री बारा-एकच्या सुमारास कराकरा वाजणा-या जिन्यांवरून चढउतार करत चालली होती आणि तिच्या धूसर होत जाणा-या छोट्याशा आकृतीकडे बघत डोळ्यांतलं पाणी लपवत निर्मला दोन्ही हात छातीशी घेऊन जीव मुठीत घेऊन बसली होती. ही त्या दोघींची अखेरची भेट ठरली. या दिवसानंतर निर्मलानं मेहेरला कुठंही पाहिलं नाही, तिचं काय झालं, ती पुढं कुठं गेली; याची नेमकी माहिती तिला कधीच मिळाली नाही. या दुनियेची ही खासियतच आहे की इथं हरवलेला माणूस कधीच सापडत नाही…

दुस-या दिवशी सकाळीच निर्मलानं ओळखलं की आपल्याबरोबर काय घडलं आहे. लाजवंतीच्या घराच्या मुख्य खोलीत बसलेल्या दोन काळ्या कभिन्न अजस्र गुंडांची तिथल्या सर्व बायकापोरींवर सतत करडी नजर होती. निर्मलालाही हे कळून चुकलं. काही दिवसांत तिची सजवून धजवून नथ उतरवली गेली. तिला विरोध करायला कुठली संधी नव्हती. नाहीतरी निर्मला फार सोशीक होती, तिच्या वाटेला जे काही भोग आले, ते ती निमूटपणे सोसत गेली. खरं तर ती गावातून पळूनही आली नसती, पण मेहेर तिची जीवश्च मैत्रीण असल्यानं तिच्या नादाला लागून ती गावातून पळून आली होती. पण आता तिचाच काही पत्ता नव्हता. त्या दिवसानंतर कमी वयाची कोवळी कळी म्हणून अनेकांनी तिला कुस्करलं, अनेकांनी ओरबाडलं तर अनेकांनी तिला झोडपून काढलं. मारणारे, चावणारे, तुडवून काढणारे, चटके देणारे, अनैसर्गिक कृत्यं करणारे असे सहस्रावधी पुरुष तिच्या विस्कटलेल्या शय्येत येऊन गेले आणि तिच्या देहाच्या चिंध्या होत राहिल्या. एकदोन वेळा गर्भपात झाले. महिन्याकाठच्या चार दिवसांतसुद्धा तोंड उशीत खुपसून झोपायची जिथं सोय नव्हती तिथं गर्भपाताची काय कथा ! निर्मलानं कधी पळून जाण्याचा प्रयत्न केला नाही, कारण जायचं तरी कुठं, हा तिच्यापुढे प्रश्न होता. गावाकडे गेले तरी हेच भोग येणार होते त्यापेक्षा मेहेरच्या प्रतीक्षेत इथं चार दिवस जगता येईल, असा साधासुधा विचार ती करत असे. वर्षामागून वर्षं गेली आणि एकदा निर्मलला कम्मोच्या घरातल्या एका जुन्या पोरीनं बातमी दिली की, ‘मेहेर पुण्याच्या बुधवार पेठेत आहे. कम्मोनंच तिला कधीचं विकून टाकलं आहे.’

ही माहिती कळताच निर्मलानं दलालांशी संपर्क वाढवला. त्यांच्यापाशी ती मेहेरचं वर्णन देऊ लागली कारण तिच्याकडे मेहेरचा कोणताही फोटो नव्हता. नुसत्या वर्णनावरून शोध लागणं अशक्य आहे, हे माहिती असूनही तिला फुकटात उपभोगून तिच्या काही पैशावर हात मारता यावा म्हणून दलाल तिला खोटी माहिती देऊ लागले. काही दिवसांत ही माहिती लाजोच्या कानी पडली. तिनं निर्मलाला खूप समजावलं. शेवटी तिनं आपला हट्ट सोडत तिला सांगितलं की, ‘कम्मोनं तिला पुण्यात देऊन आता दहा-पंधरा वर्षं झालीत. ती आता कुठं असेल काहीच सांगता येत नाही. आता कम्मोसुद्धा या दुनियेत नाही, नाहीतर मी तिच्याकडून माहिती घेऊन तुला दिली असती. दलाल लोकांवर असे पैसे उडवण्यात काही अर्थ नाही.’ खरंतर मेहेर कुठं आहे, हे लाजोला पक्कं माहीत होतं; पण मेहेरचा पत्ता लागला की निर्मलासारखी गरीब गाय असलेली बाई आपल्याला सोडून जाईल, या हेतूनं तिनं खरी माहिती निर्मलाला कधीच कळू दिली नाही. पण निर्मलानं मनाचा हिय्या केला आणि आपला पुण्याला जाण्याचा निर्णय तिला कळवला. लाजवंतीनं हातावर टिकवलेले मिळतील तितके पैसे घेऊन काही महिने गेल्यावर एका दलालास हाताशी धरून निर्मला पुण्यात आली. बुधवारातल्या दाटीवाटीतल्या गल्यांमधल्या मुर्तुजा ह्या इमारतीतल्या सुरेखाच्या कुंटणखान्यात तिला गादीपलंग मिळाला. लाकडी फळकुटाच्या दोन बाय चारच्या जगेत राहून ती मेहेरसाठी जीव टाकू लागली. तिला पुण्यात येऊन दहा वर्षं झाली. तिनं अनेक अड्डे पालथे घातले. एजंटाना शेकडो रुपये दिले, पण काहीच हाती लागलं नाही….

जवळचा पैसा संपला. जिच्यासाठी गाव सोडलं तिचा पत्ता नाही, अब्रूचे धिंडवडे निघालेले अन्‌ देहाची रया गेलेली अशा विलक्षण कोंडीत आता निर्मला सापडली होती. निर्मलाचं वय आता पंचेचाळीसच्या पुढं गेलं होतं. तिच्या शेजारच्या खोलीत दोन नवाड्या गिर्रेबाज पोरी आल्या होत्या. त्या तिची येताजाता टिंगल करायच्या. गि-हाईकानं पाडलेल्या दातांवरून तिला टोमणे मारायच्या. कुणी पन्नाशीतला हिरवा माणूस आला की ‘निर्मलाआंटी के पास जाओ’ म्हणून फिदीफिदी हसायच्या. कुणी मिसरूड फुटलेला पोर तिच्या खोलीकडे वळताना दिसला तर घाणेरडा विनोद करायच्या. लाल भडक लिपस्टिक लावलेले सुजल्यागत दिसणारे निर्मलेचे ओठ, समोरचे दात पडलेले असल्याने कसेनुसे दिसायचे. गालफडं आत गेलेली, कपाळावर रेषांचं जाळं तयार झालेलं, कानाच्या लोंबू लागलेल्या पाळ्या, खोल गेलेले डोळे आणि त्याखालची काळी वर्तुळं, ओघळलेली छाती अन्‌ केसाचा बुरखंडा झालेला अशा अवस्थेतली निर्मला भेसूर दिसायची. तिच्या अंगावर साड्याही अगदी तशाच पोतेरं झाल्यागत असत. तिच्या या जिण्यापुढे शेवटी-शेवटी ती अगदी हतबल होऊन गेली, पण तिनं कुणा गि-हाईकाच्या पाकिटात हात घातला नाही की कुठल्या वस्तूला हात लावला नाही. तिच्याकडे येणारी माणसं जवळपास बंद झाली.

तिची मोठी उपासमार सुरू झाली. त्यातच तिचं दारूचं व्यसन वाढत गेलं, तंबाखूच्या जोडीला गुटख्याच्या रूपानं नवा साथीदार आला. अखेरीस ती तिथं येणाऱ्या लोकापुंढे हात पसरू लागली, तशी तिच्या मालकिणीनं तिला तंबी दिली. तिचं भाडं देणंसुद्धा तिला अशक्य होऊ लागलं. निर्मलाचे खाण्याचेही वांधे होऊ लागले. इकडे त्या दोन्ही पोरींची चेष्टा-माकडचाळे वाढत गेले. मालकिणीची त्या दोघींना फूस होती. कारण या दोघींच्या त्रासानं निर्मला घर सोडून गेली, तर नवी कोवळी पोरगी आणणं तिला सहज शक्य आणि फायद्याचं होतं. त्यामुळे ती ह्या चेष्टामस्करीला कधीच आळा घालत नसे. एकदा ही चेष्टामस्करी टोकाला गेली आणि त्यात निर्मलाचं त्यांच्याशी कडाक्याचं भांडण झालं. त्या दोघींनी मिळून निर्मलाच्या झिंज्या धरून तिला जाम सोलून काढलं. असला तमाशा तिथं रोज कुठं ना कुठं घडत असल्यानं कुणी मध्ये पडलं नाही. त्या दिवशी निर्मलानं हाय खाल्ली….

काळ पुढे जात राहिला. काही महिन्यांनंतर वर्तमानपत्रात बातमी आली होती. ‘पुण्यातील बुधवार पेठेत दोन तरुणींचा डोक्यात पाटा-वरवंटा घालून तिथल्याच महिलेकडून खून!’ बातमीतला तपशील वाचला, तर त्यात निर्मलाचं नाव होतं. एकदोन वर्षांनी २०१४ साली येरवड्यातल्या महिला कैद्यांच्या कारागृहात जाण्याचा योग आला, तेव्हा निर्मलाची आठवण झाली. तिची काही माहिती मिळाली तर निदान भेट होईल, या हेतूनं तिची थोडीशी चौकशी करताच ती तिथंच असल्याचं कळलं. तुरुंग अधीक्षकांना तिच्या भेटीसाठीचं लेखी पत्र दिल्यावर त्यांनी भेटण्याची परवानगी दिली. निर्मलाचा खटला अजून सुरू आहे, तिला शिक्षा मिळालेली नाही. पण तिच्यावरचे आरोप गंभीर आहेत. शिवाय तिला जामीन देण्यासाठी कुणी पुढं आलं नाही. त्यामुळे तिला इथं तुरुंगात ठेवलं आहे. तिला इथं आणल्यापासून आजपर्यंत कुणीही भेटायला आलं नाही, शिवाय तिनंही कुणाला भेटायची इच्छा व्यक्त केली नाही. तुरुंग अधीक्षक त्यांच्याकडे असणारी माहिती देत होते. पण त्यांना काय माहीत होतं की, या बाईनं काय भोग भोगले होते.

भेटीच्या खोलीपाशी काही वेळ थांबल्यानंतर जाळीच्या पलीकडे संथगतीनं चालत येणारी निर्मला दिसली. कैद्याच्या कपड्यातल्या निर्मलेच्या चेह-यावर एक क्षण किंचित स्मित उमटलं आणि तिचा चेहरा पुन्हा कोरा करकरीत झाला. बराच वेळ शांत बसल्यावर तिनंच बोलायला सुरुवात केली, ‘मी तशी लहानपणापासून शांत मुलगी. जीवनाबद्दल माझ्या फार काही अपेक्षा नव्हत्या. पण आजूबाजूला जे चालत होतं ते कधी आवडलं नव्हतं, म्हणून मेहेर जेव्हा गावातून पळून जाण्यासाठी विनवू लागली, तेव्हा फार विचार न करता निघून आले. मुंबईत आल्यावर कळलं की, गाव असो वा शहर दरिंदे सगळीकडे असतात. मग मेहेरपासून मी अलग झाले. मी सरेआम लुटले गेले पण माझ्याबाजूनं कधीच कुणी बोललं नाही. एक कुत्रीसुद्धा बरी असते, ठरावीक दिवसच तिच्या मागं कुत्री लागतात पण आमचं जिणं त्याहून वाईट…’ ती बोलत होती…तिचा गावापासून मुंबईपर्यंतचा अन्‌ मुंबईपासून पुण्यापर्यंतचा सर्व प्रवास तिनं कथन केला. तिचं बोलणं ऐकताना कानात शिसं ओतल्यागत वाटत होतं…

‘एके दिवशी कुणीतरी मला सांगितलं की मेहेर पुण्यात आहे, मग मी इकडे आले; पण तिचा काही पत्ता लागला नाही. तिला शोधता-शोधता मी स्वतःला हरवून बसले. माझी उमर ढळली, जवानी गेली, बुढापा तोंडावर आला आणि माझे वाईट दिवस सुरू झाले. दारूपासून तंबाखूपर्यंत सगळ्याची उधारी झाली, पोटाची उपासमार होऊ लागली. तशात त्या दोन पोरी माझं डोकं खाऊन टाकू लागल्या, कारण नसताना मला त्रास देऊ लागल्या. माझ्या डोक्याचं भरीत झालं. एकदा त्यांनी मला मारलं. काही दिवसांनी मी त्यांना मारलं…’

निर्मला शून्यात बघत सांगत होती. पण ती काहीतरी लपवत होती असं वाटत होतं. तिचं सांगून झालं, तशी काही वेळ ती गप्प बसली. एक मोठा सुस्कारा सोडत पुन्हा बोलती झाली. ‘खरं तर मी गरीब स्वभावाची असूनही खून कसा काय केला, असाच प्रश्न पडला ना तुला ?’  …..ठीक आहे कधी ना कधी, कुणालातरी सांगावं लागणारच आहे ते… त्याचं काय झालं की माझ्याकडे एक म्हातारा वकील यायचा… त्याला माझी सगळी हकिकत कळली होती…त्याला त्या दोन पोरींचा खूप राग यायचा ….त्यानं दर महिन्याला दिलेल्या पैशावरच माझे शेवटचे सहा-सात महिने गेले… त्याला माहीत होतं की माझी खाण्याची ददात आहे ते… एकदा तो आला आणि रडून सांगू लागला की चार दिवसांपूर्वी त्याची बायको मेल्याची बातमी आलीय, आता मी माझ्या गावाकडे जाईन. पण पुन्हा इथं येणार नाही, हे घे काही पैसे. यावर तुझे काही दिवस जातील, तुझी रोजीरोटी चालेल. पण त्यानंतरही तुला निवांत रोजी-रोटी खायची असेल अन्‌ या दोन बदमाश पोरींचा काटा काढायचा असेल तर मी सांगतो तसं कर’ असं म्हणत त्यानं ही आयडिया कानात सांगितली…

त्यानंतर कित्येक दिवस मी स्वयंपाक करण्याच्या निमित्तानं वरवंटापाटा उचलण्याची सवय करू लागले. काही महिन्यांत मला ती युक्ती जमली. एके दिवशी त्या दोघी पिऊन फुल्ल झाल्या होत्या. मीसुद्धा अगदी थोडीशी घेतली होती. पण अंदाज घेत रात्रीच तयारी करून ठेवली होती….सगळे जण गाढ झोपी गेल्यावर मी त्यांच्या डोक्यात वरवंटा घातला. नंतर पाटा घातला …काही वेळानं पोलीस येऊन मला घेऊन गेले… माझ्या रक्ताची तपासणी झाली… मी दारूच्या नशेत धंद्यातील किरकोळ भांडणाचा राग मनात धरून खून केल्याचा आरोप माझ्यावर आहे. मी हे नशेत केलं असल्यानं मला फाशी लागणार नाही हे नक्की …..मी कुणाला हवीशी नसल्यानं मला जामीन द्यायला कुणी येण्याचा प्रश्नच नव्हता…आता इथं मी शांत बसून असते… वेळ घालवण्यासाठी तुरुंगामध्ये शेतकाम सुरू झालंय त्या शेतात मी काम करते…दोन वेळेला पोटभर जेवते, मुख्य म्हणजे मला त्यासाठी कुणा जनावराखाली झोपावं लागत नाही… आता मेहेर कधी भेटली तर भेटली नाहीतर आणखी काही वर्षं इथं समाधानात जाणार हे नक्की… पण शेवटी इथून जेव्हा कधी सुटेन, तेव्हा पुन्हा मुंबईला जाईन, इथं जेलमध्ये काम करून मिळवलेले पैसे टाकून कुठंही एक भाड्याची खोली करेन. कुणाखालीही न झोपता काही दिवस त्या मुंबईला जगून दाखवेन! अन्‌ तिच्या नाकावर टिच्चून तिथंच मरेन’ असं म्हणत-म्हणत ती उठली. जाताना तिनं तुरुंगात कैद्यांनी तयार केलेला क्रीम बिस्किटाचा पुडा हातात दिला…. खरं तर तिला काहीतरी द्यायला हवं, असं राहूनराहून वाटत होतं पण अकस्मात भेट झाल्यानं तिला काही देताच आलं नाही, पण जी माहिती देणं शक्य होतं ती सर्व माहिती तिनं रिक्तहस्तानं मला दिली ….

त्या पुड्यातल्या बिस्किटांना जी चव होती, ती जगातल्या कुठल्याच बिस्किटांना नव्हती. निर्मलाला हा सल्ला देणा-या वकिलाचं सांगणं योग्य की अयोग्य याचा उलगडा कधीच होऊ शकला नाही. आता निर्मलाच्या जागी जीन पॅन्ट-टीशर्ट घालणारी, मोबाईल वापरणारी मुलगी कामाठीपु-यातल्या खोलीत राहते. निर्मलाच्या आधीही आणि नंतरही तिथं काही वेगळं घडत नव्हतं आणि भविष्यातही घडणार नाही. हे ‘कायाचक्र’ सुरूच राहणार आहे. असो…

जगभरातली सर्वच स्थलांतरं ही ठरवून होत नसतात. काही आकस्मिक तर काही अनिच्छेनं तर काही बळजोरीनंही झालेली असतात. निर्मलेचं स्थलांतर हे जबरदस्तीचं ठरलं नाही, पण अनिच्छेचं ठरलं. ती गाव सोडून मर्जीनं पळून आली होती, पण जेव्हा तिच्या लक्षात आलं की आपण फसलो गेलो, तेव्हा ती काही करू शकली नाही. तिच्या जिवाभावाची मैत्रीण तिच्यापासून दुरावली, तिच्या अंगावर वासनेचे ओरखडे गोंदले गेले. काळजावर अगणित जखमा झाल्या. मैत्रिणीच्या शोधात तिनं मुंबई सोडली, पुण्यात गेली पण तिथं तिच्या फाटक्या आयुष्याचे दशावतार झाले. ती अन्नाला महाग झाली. जे घडू नये ते तिच्या हातून घडलं. बाहेरच्या जगापेक्षा कारागृह तिला जास्त बरं वाटतो. विसरता न आलेल्या काही नात्यांची ओढ तिला अजूनही कुरतडून काढते. तेव्हा ती कासावीस होते. मुंबईनं आपल्याला बरबाद केलं असं तिला वाटत नाही, पण या शहरानं आपली अब्रू लुटली जाताना त्याची काळझोप आणखी गडद केली याचं तिला वैषम्य वाटतं. मुंबईबद्दल तिला आस्था नाही पण या शहरात एकदा आपल्या मर्जीनं तिला जगायचं आहे. आपलं अखेरचं स्थलांतर मुंबईत व्हावं असं तिला मनोमन वाटतं. इतकंच नव्हे तर ज्या ठिकाणी आपण लुबाडलो गेलो, त्या ठिकाणीच आपली राख व्हावी अन्‌ त्या शहराच्या नाकावर टिच्चून तिची धूळ तिथं तरंगत राहावी असं तिला वाटतं.

असं जीवघेणं स्थलांतर वाटेला आलेली निर्मला ही एकमेव स्त्री नाही हे नक्की, पण अशा स्त्रियांचं दुःख आपल्याला ऐकायचं असेल तर तिथल्या गलिच्छ मातीला कान लावणं क्रमप्राप्त आहे.

इतर अनेकांचं स्थलांतर गुलछबू असू शकेल, काहींचं अविस्मरणीय असेल, ऐतिहासिकही असेल. आयुष्य सावरणारं वा आयुष्याला दिशा देणारं असेल !

या शहरात आयुष्य उद्‌ध्वस्त होऊनही पुन्हा इथंच येऊन मरावं; तेही हट्टानं, उरावर बसून, या वृत्तीनं इथं कोणी स्थलांतर करत नसेल !

याला अपवाद अशा जीव जळालेल्या, समाजाला हाय देणा-या, वासनेच्या चरकात पिळून काढलेल्या बायकांचा! समाज ज्यांना रंडी म्हणतो, वारांगना म्हणतो, गणिका म्हणतो, त्या समाजालाच रंडीबाज म्हणतात. अन्‌ तेच योग्य आहे.

मुंबईसारख्या शहरात गळू फुगावं तशा यांच्या वस्त्या एके काळी फुगल्या होत्या. आता त्यातली सूज निघून गेलीय अन्‌ त्यांचंही स्थलांतर होतंय. हा धंदा बंद होत नाहीये, तर तो विखुरला जातोय, ज्याचे अनेक अणुरेणू आहेत जे सभ्य म्हणवून घेणा-या पण कमालीच्या गिर्रेबाज अशा छुप्या छचोर समाजाच्या उंबरठ्यावर रेंगाळून गेलेत.

मुंबईची कुठलीही आठवण काढली की ती निर्मलाला शेवटी देहाच्या यज्ञाकडे घेऊन जाते. लोकलमध्ये दाबली जाणारी घामेजलेली शरीरं असोत वा बकाल फ्लायओव्हरखालच्या पिसाट अंधारात शे-दोनशे रुपयांत कुठंही बिस्तर अंथरून केलेलं भणंग सेक्स असो वा सीएसटीबाहेर रात्री उशिरा टॅक्सीत दारुड्या पोरासोबत केलेली नुसती झोंबाझोंबी असो वा समुद्रकिनारच्या अंधारात गडबडीत केलेला अधाशी समागम असो, तिच्या सर्व आठवणी अशा दाहक आहेत. मुंबईतली देव-देवळं यांचं तिला कधी आकर्षण वाटलं नाही, कारण आपल्या आयुष्यात माती कालवताना जो कामाला आला नाही, जो संकटात धावून आला नाही आणि कित्येक वर्षं आपला देह विवस्त्र होत असताना जो डोळे मिटून बसला; त्याच्या पुढ्यात काय म्हणून जायचं असा तिचा प्रश्न असे. टॅक्सीत बसलेल्या गि-हाईकानं सिद्धिविनायकाच्या मंदिराजवळून जाताना हात जोडले की ती जाम हसत राही.

‘माणसांच्या अंगावरून निर्ममपणे रेल्वे, गाड्या चालवणारं हे शहर आपल्याच तालात जगतं हे जरी खरं असलं, तरी माझ्यासारख्या कैकांना पदराखाली घेतं हाच याचा सर्वांत चांगला पण एकमेव सद्‌गुण’ असं ती म्हणे.

मुंबई तिला कधीही आईसारखी वाटली नाही, पण रात्र सरत येताना थकलेल्या देहावरून खडबडीत हात फिरवणा-या म्हाता-या बापासारखी वाटली, मात्र दुपार टळताच हाच बाप आपल्याला बिनदिक्कत नागडं करत होता, याचा सल काळजातून जात नाही.. असं निर्मलानं जेव्हा सांगितलं, तेव्हा माझ्या मेंदूला झिणझिण्या आल्या.

इतकं भोगूनही अखेरचं स्थलांतर करून पुन्हा मुंबईत येऊन जगायचं आणि मरायचं हे तिचं ध्येय वाळूच्या घड्याळासारखं होतं, सतत वरखाली केल्याशिवाय काळवेळ न सांगणारं, त्या काळचक्रात कितीही वेळा खंगाळून काढलं, तरी ते स्थलांतर तिच्या आयुष्यातला हिरावून घेतलेला आनंद, तिचं तारुण्य, तिची उमेद काहीच परत देणार नव्हतं. त्याच्या हव्यासापायी नुसतं उसासत राहावं लागणार होतं. देहाचं घड्याळ उलटसुलट करून जगण्याचे अर्थ शोधणं अनिवार्य होतं…

(सूचना- मूळ घटनेतील व्यक्तींची नावे बदलली आहेत. या उपेक्षित स्त्रियांचे दुःख, वेदना समाजासमोर यावा हा लेखन हेतू आहे.)

समीर गायकवाड

BAAPU 25

इ-मेल – sameerbapu@gmail.com

सध्या सोलापूर इथे स्थायिक. मागील अडीच वर्षांपासून ‘गोष्टीवेल्हाळाची बाराखडी’ ह्या ब्लॉगचं लेखन. सामाजिक, राजकीय विषयांवर विविध नामवंत दैनिकांत व वृत्तवाहिन्यांच्या वेब पोर्टलवर सदर-लेखन. ललित, कथा, कविता, समीक्षा या अंगांचे विपुल लेखन. काही रिअल लाईफ स्टोरीज लिहिल्या आहेत, याची पार्श्वभूमी म्हणजे आधी सामाजिक संस्थेसोबत आवड म्हणून सेक्सवर्कर्सबाबत काम केल्यावर पुढे खोलात गेल्यावर असे लक्षात आले की, इथे युगानुयुगांचा अंधार आहे. त्यासाठी आत उतरून कानेकोपरे धुंडाळावे लागतील. अनेक लेबले सोडावी लागतील, अन्यथा कायाचक्राच्या आत घुसल्याशिवाय नेमकी माहिती मिळणे कठीण आहे. मग अनेक शहरांतील या बदनाम गल्ल्या खंगाळून काढल्या. त्यावर भविष्यात खूप काही लिहायचे आहे. महाराष्ट्र साहित्य परिषद, जुळे सोलापूर शाखेच्या वतीने यंदाच्या वर्षीचा साहित्यिकासाठीचा पुरस्कार देऊन गौरव. मागील वर्षी एबीपीमाझा या वृत्तवाहिनीने ‘ब्लॉग माझा २०१६’ या ब्लॉगलेखनविषयक स्पर्धेत प्रथम क्रमांकाने गौरवले आहे. विविध वेबपोर्टल्सकडून लेखनासाठी गौरव- पुरस्कार.

(लेखाच्या सुरूवातीला वापरलेला फोटो अमस्टरडॅममधल्या रेड लाईट डिस्ट्रिक्टमध्ये काढलेला आहे. बारकाईनं बघितलंच तर दारावर लावलेले लाल दिवे दिसतील.  फोटो – सायली राजाध्यक्ष)

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s