३१ ऑक्टोबर १९८४

कीर्तीनगर स्टेशनवरून लोकल पकडून आम्ही नवी दिल्ली स्टेशनवर  पोचलो. पाहतो तो संपूर्ण स्टेशन शीख लोकांनी खचाखच भरलेलं... बाहेर गावच्या सगळ्या गाड्यांमधून आलेल्या शिखांना रेल्वे प्रशासनाने स्टेशनवर आश्रय दिला होता. बाहेर त्यांची कत्तल चाललेली होती. एरवी आपल्या कुर्रेबाज मिशा पिळत दमदार आवाजात बोलणारा उमदा शीख तिथे भेदरलेल्या अवस्थेत बघून खरंच हृदयात कालवाकालव झाली. फलाटावर जिकडे तिकडे शिखांची कुटुंबं, लहान लहान मुलं, बायका चादरी टाकून बसलेली. रेल्वेच्या कॅन्टीनमधून त्यांना जेवण पुरवलं जात होतं. खाली माना घालून बसलेले घाबरलेले 'सरदार' बघवत नव्हते.

Advertisements

पॅकिंग पॅकिंग!

प्रवासाला कुठे जातोय हे लक्षात घेऊन नेहमीच पॅकिंग करावं लागतं. पण काही ठिकाणी विशेष काळजी घ्यावी लागते. उदाहरणार्थ गुरूद्वारात जाणार असाल तर डोक्यावर ओढणी किंवा स्कार्फ घ्यावा लागतो. किंवा काही अरब देशांमध्ये जाताना डोक्यावर स्कार्फ घालणं सक्तीचं असतं. तेव्हा हेही लक्षात ठेवा

स्थलांतरितांचा देश

दोन बॅग आणि एक लॅपटॉप इतके सामान घेऊन या देशात, अनोळखी प्रदेशात पाऊल टाकल्यावर काय वाटते हे खरे तर शब्दात सांगता येणार नाही. नोकरीसाठी येणाऱ्या लोकांचे तसे बरे असते त्यांना आल्याआल्या महिन्याचा पगार चालू होतो, बरेचदा भारतात घेऊन ठेवलेले फ्लॅट असतात. इथे आधी ऑफिसमधून आलेली माणसे असतात. विद्यार्थी म्हणून आले की सगळेच अवघड असते. कधी स्टुडन्ट लोन घेऊन आलेली मुले, तर कधी अगदी घर गहाण ठेवून आलेली मुले असतात. डोळे विस्फारून जातील इतके नवे रोज बघायला मिळते. नवीन संस्कृती, वातावरण, या सगळ्यात स्वत:ला सामावून घेत असताना, सतत आपण भारतीय आहोत ही गोष्ट पाठ सोडत नाही.

परकेपण सरता सरत नाही

अचानकपणे माणसेच काय, पण एकही  झाड, पक्षी, माणसांची नावे,  दुकाने काहीही ओळखीचे नाही. इतके दिवस खोलवर रूजलेलं आणि रूतलेलं,  हे सगळं माझं आहे, आणि हे असंच राहाणार आहे ह्या सगळ्या समजूती एका फटकार्‍यात मूळापासून उखडून निघाल्या आणि असुरक्षित वाटू लागलं.  देश-वेश-भाषा यानं तर परकेपण जाणवलंच. पण त्याबरोबरच त्रास झाला तो तो इथल्या एकाही झाडाला अन पक्षाला नावानं हाक न मारता यावी याचा. सह्याद्री बघितल्यावर मनात जी तार झंकारत असे तीच इथलाही डोंगर बघताना  झंकारत नाही, याचाही. कित्येक दिवस रस्त्यावरच्या खाणाखुणा आणि माणसांच्या चेहऱ्यामध्ये दिलासा शोधायचा निष्फळ प्रयत्न करत राहिले. स्वतःचीही ओळख विसरायला लावणारी, एक परकेपणाची जाणीव आतपर्यंत खोलवर पोचली. 

इस्त्रायल डायरी

होलोकॉस्ट म्युझियम बघताना आपल्या मनात संताप, दुःख, असहायता, वेदना आणि सुन्नपणा अशा वेगवेगळ्या भावना उमटत राहतात. हे इतकं भयानक वास्तव आहे याची मनाला पुन्हापुन्हा जाणीव करून द्यावी लागते. जेरूसलेममध्ये असलेलं हे म्युझियम बघायला जगभरातून लोक येत असतात. हे सगळे लोक एका समान भावनेनं जोडले जातात. तो काळ रिवांइड करून बदलता आला तर किती बरं असं प्रत्येकाच्या मनात येत असणार...ज्यू लोकांच्या शरीर वैशिष्ट्यांचं वर्गीकरण करून हिटलरनं ज्यू शोधण्यासाठी काही मोजमापं तयार केली होती. म्हणजे डोक्याचा विशिष्ट आकार, उंची, हाडांची रचना हे बघून ज्यूंना शोधून काढण्याची एक पद्धत त्यानं तयार केली होती. त्यासाठी काही उपकरणं तयार केली होती. ती या म्युझियममध्ये मांडलेली आहेत. ती बघताना आपल्या जीवाचा संताप होतो. कुणी माणसाशी असं वागू शकतं? हा विचार आपला पिच्छा सोडत नाही.

स्वनियोजन करून केलेला प्रवास

ही यादी करताना सर्वात कसोटीची गोष्ट असते ती म्हणजे मोह टाळणे. प्रत्येकच गोष्ट आपल्याला बघायची असते. उपलब्ध वेळात इतके सगळे बघणे शक्य नसते. (आमच्या एका स्नेह्यांनी यावर उपाय सुचवला आहे. ते म्हणतात पहिली ट्रिप टूर कंपनीबरोबर करायची आणि त्यांच्या कार्यक्रमानुसार घाईघाईत सर्व पाहून घ्यायचे. मग त्यातले आपल्याला काय नीट पहायचे आहे ते ठरवून परत आपण आखणी करून दुसरी ट्रिप करायची. अर्थात मला हे पटले नाही.) त्यामुळे प्रेक्षणीय स्थळांमध्ये डावे उजवे करावे लागते आणि काळजावर दगड ठेवून काही ठिकाणांना भेटीची योजना न करताच राम राम म्हणावे लागते. काही ठिकाणे अगदी वरवरच्या भेटीची ठेवावी लागतात. (अनेक ठिकाणी प्रत्यक्षात गेल्यावर मात्र अरे अजून इथे रहाण्याचा प्लॅन करायला हवा होता असे हमखास वाटते.)         

आत्मशोधाचा प्रवास: धर्मानंद दामोदर कोसंबींचं ‘निवेदन’

मद्रासेत आल्यानंतर मात्र अनेक कारणांनी थेट कुशिनारेला जाण्याचा विचार रहित करून धर्मानंदांनी ब्रह्मदेशात जायचं ठरवलं. एक तर पुढल्या खर्चाची मिळवणी होईना, शिवाय, नेमकं ह्याचं काळात मद्रासच्या महाबोधी सभेत सर्व बौद्धांची एकी घडून येऊन, त्यांनी बौद्धाश्रमाची स्थापना केली. तिथं कोसंबींची व्याख्यानं, प्रवचनं होऊ लागली. त्यामुळे, कोसंबींनी तिथेचं राहावं असं त्या मंडळींना वाटू लागलं. ह्याच सुमारास, मद्रासमध्ये राहत असलेल्या काही ब्राम्ही विद्यार्थ्यांनी त्यांना मद्रासमध्ये इतर भिक्षू नसताना एकटे राहण्यापेक्षा म्यानमारला येऊन बौद्ध विहारात अध्ययन करणं अधिक चांगलं असा आग्रह केला मद्रासहून म्यानमारपर्यंत आगबोटीचे भाडे मिळवून देऊ असं वचन दिलं. पर्यायानं, १९०३ च्या ऑक्टोबर महिन्यात कोसंबी मद्रासहून ब्रह्मदेशाकडे रवाना झाले.